Konuk Yazar Nabi Yücel
Mevcut durumda Türkiye, Orta Doğu’nun – ve çok daha ötesinin – jeopolitik manzarasında neredeyse nesli tükenmekte olan diplomatik bir tür; yani rasyonel, gerilimi düşüren ve pragmatik bir aktör olarak hareket ediyor gibi görünüyor.
Türkiye, özellikle 2026 yılındaki olaylar ışığında – ister Ukrayna Savaşı’nda ister mevcut İran-ABD-İsrail savaşında olsun – giderek daha fazla inandırıcılık kazanıyor.
Ortadaki tüm raporlara, ABD’deki karar alma sürecine, Donald Trump ve Marco Rubio’nun açıklamalarına ve Tel Aviv’in Beyaz Saray’ı çeşitli önlemler almaya nasıl teşvik ettiğine, Avrupalı liderlerin nasıl zikzak çizdiğine bakıldığında, Türkiye’nin odadaki son sağduyulu kişi olduğu izlenimi uyanıyor.
Orta Doğu, ABD, İsrail ve İran arasında devam eden çatışma da dahil olmak üzere tırmanışlarla karakterize edilirken, Ankara kendisini diyalog ve istikrara odaklanan bir arabulucu olarak konumlandırıyor. Bu durum, Türk dış politikasının „Mavi Vatan“ gibi kavramlar veya Libya ve Doğu Akdeniz’deki askeri angajmanlar yoluyla sıklıkla fevri ve yayılmacı olarak algılandığı önceki yıllara kıyasla dikkate değer bir değişime işaret ediyor.
Bugün Türkiye, kaos tehdidi altındaki bir bölgede „son diplomat“ gibi görünüyor. Ancak bu değişim fedakarlıktan değil, ekonomik zorunlulukların, stratejik hesapların ve küresel kaymaların bir karışımından kaynaklanıyor. Aşağıda, güncel gelişmelere ve tarihsel bağlamlara dayanarak bu süreci ayrıntılı olarak aydınlatacağım.
„Sıfır Sorun“dan Yeni Osmanlıcı Maceralara ve Geriye
Türk dış politikası son yirmi yılda birkaç aşamadan geçti. Dönemin Dışişleri Bakanı Ahmet Davutoğlu (2009–2014) döneminde, ekonomik entegrasyon ve diplomatik uyumu hedefleyen bir vizyon olan „Komşularla Sıfır Sorun“ kavramı ön plandaydı. Ancak bu dönem, 2011’deki Arap Baharı, Suriye krizi ve İsrail ile Mısır ile artan gerilimlerle aniden sona erdi.
2018–2022 yıllarında daha agresif, Yeni Osmanlıcılık’tan ilham alan bir politika ön plana çıktı: Suriye’deki askeri operasyonlar (örneğin 2018 „Zeytin Dalı“), Libya’daki vekillere destek, gaz rezervleri nedeniyle Doğu Akdeniz’deki çatışmalar ve Dağlık Karabağ’daki angajmanlar. Bu „maceralar“ Türkiye’ye ekonomik olarak pahalıya mal oldu – enflasyon patladı, lira değer kaybetti ve uluslararası izolasyon tehdidi belirdi.
Dönüm noktası, 2023 yılında Hakan Fidan’ın Dışişleri Bakanı olarak atanmasıyla geldi. Türk istihbarat teşkilatı MİT’in eski başkanı olan Fidan, dış politikanın „Fidanlaşmasını“ temsil ediyor: profesyonelleşmiş, istihbarat temelli, daha az ideolojik ve daha fazla işlemsel.
Bu düzeltme dış faktörler tarafından zorunlu kılındı. AB, Akdeniz’deki sondaj faaliyetleri nedeniyle yaptırım tehditleri ve Gümrük Birliği’nin modernizasyonu gibi teşviklerle birleşen bir „havuç ve sopa“ politikası başlattı.
Aynı zamanda, Donald Trump’ın 2025’te Beyaz Saray’a dönüşü belirsizlik yarattı: „Önce Amerika“ doktrini geleneksel NATO mimarisini zayıflattı ve İsrail’i bölgeyi yeniden düzenlemek için – örneğin Gazze, Lübnan ve nihayetinde İran’a karşı tırmanışlar yoluyla – „tarihi bir an“ yakalamaya cesaretlendirdi.
Güncel Gelişmeler: İran Çatışmasında Arabulucu Olarak Türkiye
2026 yılında Türkiye’nin rolü, özellikle Şubat ayından bu yana tırmanan İran çatışmasında kendini gösterdi. ABD ve İsrail’in, Dini Lider Ali Hamaney’in ölümü ve yüzlerce sivil kaybıyla sonuçlanan İran hedeflerine yönelik saldırılarının ardından Ankara, bir kez daha tarafsız bir arabulucu olarak konumlanıyor.
Dışişleri Bakanı Fidan, ateşkes talep etmek amacıyla İran, Irak, Suudi Arabistan, Katar, Suriye, Mısır ve Endonezya dahil 15’ten fazla mevkidaşıyla yoğun telefon görüşmeleri gerçekleştirdi.
Türkiye, diyaloğun „bölgesel çatışmaları çözmenin en etkili yolu“ olduğunu vurguluyor ve müzakerelere ev sahipliği yapmayı teklif ediyor. Türkiye, genellikle tek taraflı hareket ettiği önceki yılların aksine, artık bir deeskalasyon sağlamak için Umman ve Katar ile çok taraflı formatlarda iş birliği yapıyor. Bu tutum sadece retorik değil: Ankara, hava sahasını İran’a yönelik saldırılara kapatmış durumda ve hem ABD-İsrail saldırılarını hem de İran’ın Körfez ülkelerine yönelik misilleme saldırılarını kınıyor.
Cumhurbaşkanı Erdoğan, üçlü bir video konferans önermek için Trump ve İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan ile telefonda görüştü. Uzmanlar bunu, Türkiye sınırında mülteci akınlarını ve istikrarsızlığı tetikleyebilecek olan İran’da bir rejim değişikliği kaosunu önlemeye yönelik bir strateji olarak görüyor. Bunun yerine Türkiye, yaptırımları hafifletmek ve istikrarı sağlamak için nükleer dosyadan başlayarak kademeli müzakereleri savunuyor.
Ankara, Aralık 2024’te Esad’ın devrilmesinden sonra Suriye’de de benzer şekilde pragmatik davranıyor. Türkiye, kaosu körüklemek yerine istikrar için bastırıyor: milislerin Ahmed el-Şara liderliğindeki ulusal bir orduya entegrasyonu, Kürt YPG/SDG üzerinde silahsızlanma ve mültecilerin geri dönüşü için baskı. Fidan, Esad sonrası bir düzen kurmak için el-Şara, Arap Birliği ve Irak arasında mekik dokuyor.
Irak’ta Türkiye, PKK ile mücadele etmek ve „Kalkınma Yolu“ gibi projeleri ilerletmek için Bağdat ile iş birliği yaptı. Hatta Gazze’de Türkiye, bir Trump planı için garantör görevi görmüş, Hamas’ı taviz vermeye zorlamış ve istikrar girişimlerinde yer almıştır.
Yeniden Yapılanmanın Faktörleri: Ekonomi, Jeopolitik ve İç İstikrar
Değişim esas olarak ekonomik baskıyla tetikleniyor. Önceki „maceraların“ maliyeti – askeri harcamalar, yaptırım riskleri ve ekonomik izolasyon – bir düzeltmeyi zorunlu kıldı. 2022–2023 lira krizi ve devam eden enflasyon, yayılmacılığın pahalı olduğunu açıkça ortaya koydu. Fidan’ın yaklaşımı şimdi, Körfez ülkeleriyle ticaret anlaşmaları veya AB tavizleri gibi ekonomik avantajlar sağlayan „çok katmanlı müzakereleri“ vurguluyor.
Jeopolitik olarak Türkiye, Trump yönetimindeki ABD belirsizliğini kullanıyor. Trump’ın NATO’dan ayrılma veya asker çekme tehditleri, Ankara’ya daha bağımsız hareket etme alanı yaratıyor. Aynı zamanda Türkiye bloklar arasında denge kuruyor: Bir NATO üyesi olarak Washington ile kanalları açık tutuyor ancak Rusya, İran ve Çin ile ilişkilerini sürdürüyor.
Bu durum onu, Rusya-Ukrayna savaşı (Tahıl Anlaşması) veya Afrika Boynuzu’ndaki (Etiyopya arabuluculuğu) çatışmalarda vazgeçilmez bir „dengeleyici“ (balancer) haline getiriyor.
İç politikada ise bu politika meşrulaştırmaya hizmet ediyor. Erdoğan, savaşlara bulaşmadan, örneğin Filistin desteği yoluyla popülarite kazanmak için „Ümmetin savunucusu“ rolünü kullanıyor. 2025’teki PKK girişimi ve Abdullah Öcalan’ın fesih çağrısı, İran’ın geçmişte istismar ettiği iç kırılganlıkları azalttı.
Nüanslar ve Eleştiriler: İdealizm Değil, Çıkar Odaklı Diplomasi
Olumlu tabloya rağmen Türk politikası çıkar odaklı olmaya devam ediyor. Suriye’de mesele birincil olarak Kürt özerkliğinin dizginlenmesidir (YPG/PKK „kırmızı çizgi“ olarak). İsrail ile rekabet derindir: Ankara, İsrail’in yayılmasını („Büyük İsrail“) bir tehdit olarak görürken, İsrail Türkiye’yi „yeni İran“ olarak algılıyor.
Buna rağmen Türkiye, NATO ile komşuları arasında ezilmemek için doğrudan çatışmalardan kaçınıyor. Eleştirmenler, Rusya-Ukrayna savaşında olduğu gibi bu „stratejik muğlaklığın“ uzun vadede güvenilirliğe mal olacağı konusunda uyarıyor. Ayrıca, İran rejiminin çökmesi yeni riskler yaratabilir: Bir güç boşluğu PKK veya PJAK faaliyetlerini teşvik edebilir. Ve İsrail’in Suriye’deki „Yeni Osmanlıcı“ etkisinden duyduğu endişe yeni gerilimlere yol açabilir.
Değişim Kalıcı mı?
Türkiye’nin „Sıfır Sorun“dan „Son Diplomat“a doğru yeniden konumlanması, 2026 başından bu yana yaşanan olaylarla desteklenen bir karakter kazanıyor. „Tarihi bir an“ modundaki bir İsrail, mücadele eden bir İran ve fırsatçı Arap aktörlerle kıyaslandığında Ankara, deeskalasyon yanlısı ve istikrar odaklı görünüyor.
Bunun kalıcı olup olmayacağı şu faktörlere bağlı: ekonomik toparlanma, Trump’ın politikası ve İsrail veya ABD’nin Ankara’yı çok fazla sıkıştırıp sıkıştırmayacağı. Çok kutuplu bir dünyada Türkiye „vazgeçilmez bir güç“ (indispensable power) olarak yükselebilir, ancak yenilenen bir Kürt çatışması veya ekonomik gerilemeler gibi riskler pusuda bekliyor. Sonuçta bu, dış politikada pragmatizmin ideolojiye karşı zafer kazandığını gösteriyor – aslında tüm bölge için bir ders.
Konuk yazılar yazarların görüşlerini yansıtır ve NEX24‚ün bakış açısını temsil etmeyebilir
